शेवटचे अपडेट: 30 सप्टेंबर 2026
होस्टेलमध्ये किंवा भाड्याच्या खोलीत राहणाऱ्या कुठल्याही विद्यार्थ्याला विचारा — घरच्यांचा सगळ्यात मोठा ताण फी नाही, तर दर महिन्याचं मेस बिल आणि खोलीचं भाडं असतं. गावाकडून शहरात शिकायला आलेल्या हजारो मुला-मुलींसाठी हा खर्च घरच्यांच्या खिशाला चांगलाच जड जातो. याच अडचणीवर उपाय म्हणून महाराष्ट्र सरकारने "डॉ. पंजाबराव देशमुख वसतिगृह निर्वाह भत्ता योजना" सुरू केली आहे — पण अनेक विद्यार्थ्यांना ही योजना अस्तित्वात आहे हेच माहीत नसतं, किंवा माहीत असूनही अर्ज कसा करायचा हे कळत नाही. आज आपण ही योजना अगदी सोप्या भाषेत, सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत समजून घेऊ.
ही योजना नेमकी आहे तरी काय?
ही योजना महाराष्ट्राच्या तंत्रशिक्षण संचालनालयामार्फत (Directorate of Technical Education, DTE) राबवली जाते आणि MahaDBT पोर्टलवरून अर्ज घेतले जातात. ज्या विद्यार्थ्यांना त्यांच्या घरापासून लांब राहून व्यावसायिक किंवा तांत्रिक अभ्यासक्रम (डिप्लोमा, पदवी, पदव्युत्तर) करावा लागतो — आणि जे होस्टेल, खासगी वसतिगृह, भाड्याची खोली किंवा पेइंग गेस्ट म्हणून राहतात — त्यांना राहण्याचा आणि जेवणाचा खर्च भरून काढण्यासाठी दरवर्षी ठराविक रक्कम दिली जाते.
सोप्या शब्दांत सांगायचं झालं तर — कॉलेज फी साठी वेगळी शिष्यवृत्ती असते, आणि होस्टेल/मेस खर्चासाठी ही वेगळी योजना आहे. दोन्ही वेगवेगळ्या असल्यामुळे अनेक विद्यार्थी फक्त फी माफीचा अर्ज करतात आणि हा भत्ता घ्यायचं विसरून जातात.
कोण पात्र आहे?
- अर्जदार भारताचा नागरिक आणि महाराष्ट्राचा रहिवासी (डोमिसाइल) असावा.
- अर्जदार शासकीय, शासन-अनुदानित किंवा शासन-मान्यताप्राप्त संस्थेत व्यावसायिक/तांत्रिक अभ्यासक्रमात (डिप्लोमा, पदवी, पदव्युत्तर) शिकत असावा.
- डीम्ड युनिव्हर्सिटी आणि खासगी (private) विद्यापीठातील विद्यार्थी या योजनेसाठी पात्र नाहीत.
- प्रवेश CAP (Centralized Admission Process) मार्फत झालेला असावा.
- अर्जदार सर्वसाधारण (General) किंवा SEBC प्रवर्गातील असावा.
- अर्जदार होस्टेल, खासगी वसतिगृह, भाड्याची खोली किंवा पेइंग गेस्ट म्हणून राहत असावा — म्हणजेच घरच्या पत्त्यावर राहून कॉलेजला जाणारे विद्यार्थी यासाठी पात्र नाहीत.
- मागील सत्रात किमान 50% हजेरी असावी (नव्याने प्रवेश घेतलेल्या पहिल्या वर्षाच्या विद्यार्थ्यांना ही अट लागू नाही).
- अभ्यासक्रमादरम्यान 2 किंवा त्याहून अधिक वर्षांचा खंड (gap) नसावा.
- एकाच कुटुंबातील जास्तीत जास्त 2 मुलांनाच या योजनेचा लाभ मिळू शकतो.
- अर्जदाराने इतर कुठलीही निर्वाह भत्ता योजना घेतलेली नसावी.
उत्पन्न मर्यादा
कुटुंबाचं वार्षिक उत्पन्न ₹8 लाखांपेक्षा जास्त नसावं. हे उत्पन्न प्रमाणपत्र सक्षम अधिकाऱ्याकडून (तहसीलदार) घेतलेलं आणि चालू वर्षाचं असणं गरजेचं आहे — जुनं किंवा कालबाह्य प्रमाणपत्र अपलोड केल्यामुळे अनेक अर्ज नाकारले जातात.
भत्त्याची रक्कम किती मिळते?
ही रक्कम विद्यार्थी ज्या भागात/शहरात राहतो त्यावर अवलंबून असते — मोठ्या शहरांसाठी आणि इतर भागांसाठी वेगवेगळे दर आहेत. साधारणपणे:
- निवास भत्ता (Residence Allowance) आणि निर्वाह भत्ता (Subsistence Allowance) असे दोन भाग मिळून एकूण भत्ता ₹51,000 ते ₹60,000 प्रतिवर्ष पर्यंत असू शकतो.
- नेमकी रक्कम तुमच्या कॉलेजचं शहर कुठल्या गटात (Category A/B/C/D) मोडतं यावर ठरते.
अचूक रक्कम पाहण्यासाठी MahaDBT पोर्टलवर तुमच्या अभ्यासक्रमासाठी असलेल्या या योजनेचं GR (Government Resolution) आणि तपशील जरूर तपासा, कारण दरवर्षी थोडा बदल होऊ शकतो.
अर्जासाठी लागणारी कागदपत्रे
- आधार कार्ड
- महाराष्ट्र डोमिसाइल प्रमाणपत्र
- उत्पन्नाचा दाखला (चालू वर्षाचा)
- CAP प्रवेश पत्र / allotment letter
- मागील सत्राची गुणपत्रिका किंवा हजेरीचा दाखला
- होस्टेल प्रवेशाचा पुरावा, किंवा भाड्याने राहत असल्यास भाडे करार (rent agreement) / पेइंग गेस्टचा पुरावा
- बँक पासबुक — खातं आधारशी लिंक असणं आवश्यक आहे
- इतर कुठलीही निर्वाह भत्ता योजना घेतलेली नाही, असं स्वयंघोषणापत्र (self-declaration)
- कॉलेज फी पावती
अंतिम तारीख — आजच लक्ष द्या
2025-26 शैक्षणिक वर्षासाठीच्या नूतनीकरण (renewal) अर्जांची अंतिम तारीख 30 सप्टेंबर 2026 आहे — म्हणजे आज. जर तुम्ही मागच्या वर्षी हा भत्ता घेतला असेल आणि यंदा renewal करायचं राहिलं असेल, तर वेळ न दवडता आत्ताच MahaDBT पोर्टलवर जा.
2026-27 च्या नवीन (fresh) अर्जांसाठी अंतिम तारीख अजून अधिकृतपणे जाहीर झालेली नाही — त्यामुळे नवीन अर्जदारांनी पोर्टलवर वेळोवेळी चेक करत राहावं आणि उशीर न करता अर्ज करावा.
MahaDBT वर अर्ज कसा करावा?
पायरी 1: नोंदणी (Registration)
mahadbt.maharashtra.gov.in वर जा आणि "New Applicant Registration" वर क्लिक करून तुमचा आधार क्रमांक, मोबाईल नंबर आणि इतर माहिती भरून खातं तयार करा.
पायरी 2: प्रोफाईल पूर्ण करा
लॉगिन केल्यावर तुमची वैयक्तिक, शैक्षणिक आणि बँक खात्याची माहिती काळजीपूर्वक भरा. नाव, जन्मतारीख आधार कार्डाशी तंतोतंत जुळायला हवी.
पायरी 3: योग्य योजना निवडा
"Dr. Panjabrao Deshmukh Vasatigruh Nirvah Bhatta Yojna" शोधून ती निवडा. चुकीची योजना निवडल्यास अर्ज पात्रता तपासणीतच बाद होतो, त्यामुळे नाव नीट वाचून निवडा.
पायरी 4: कागदपत्रे अपलोड करा
वर दिलेली सर्व कागदपत्रे स्पष्ट आणि योग्य आकारात स्कॅन करून अपलोड करा. अस्पष्ट किंवा अर्धवट कागदपत्रांमुळे पडताळणीला उशीर होतो.
पायरी 5: Final Submit करायला विसरू नका
अनेक विद्यार्थी संपूर्ण फॉर्म भरतात पण शेवटी "Final Submit" बटण दाबायला विसरतात — त्यामुळे अर्ज ड्राफ्टमध्येच अडकून राहतो आणि कधीच कॉलेजपर्यंत पोहोचत नाही.
पायरी 6: कॉलेजकडे पाठपुरावा करा
अर्ज सबमिट केल्यावर तो तुमच्या कॉलेजच्या नोडल ऑफिसरकडे पडताळणीसाठी जातो. अर्ज केल्यानंतर एकदा कॉलेजमध्ये जाऊन विचारपूस करा — यामुळे प्रक्रिया लवकर पूर्ण होते.
अर्ज नाकारला जाण्याची सामान्य कारणं
- आधार, गुणपत्रिका आणि बँक पासबुकवरील नावात फरक असणे
- बँक खातं आधारशी लिंक नसणे किंवा खातं निष्क्रिय (inactive) असणे
- जुनं किंवा एक्सपायर झालेलं उत्पन्न प्रमाणपत्र अपलोड करणे
- होस्टेल/भाड्याच्या खोलीचा पुरावा न देणे — घरून ये-जा करणाऱ्या (day scholar) विद्यार्थ्यांनी चुकून अर्ज करणे
- Final Submit करायला विसरणे
- मागील सत्रात 50% पेक्षा कमी हजेरी असणे
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
मी घरून कॉलेजला जात असेन तर मला ही योजना मिळेल का?
नाही. ही योजना फक्त होस्टेल, खासगी वसतिगृह, भाड्याची खोली किंवा पेइंग गेस्ट म्हणून राहणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठीच आहे.
मी दुसरी शिष्यवृत्ती घेतली असेल तर याचा अर्ज करू शकतो का?
कॉलेज फी माफीची शिष्यवृत्ती (उदा. Rajarshi Shahu Maharaj योजना) आणि हा निर्वाह भत्ता वेगवेगळे आहेत, आणि सहसा एकत्र घेता येतात. पण दुसरी कुठलीही "निर्वाह भत्ता" स्वरूपाची योजना घेतली असल्यास ही योजना मिळणार नाही. नक्की खात्री करण्यासाठी योजनेचे संपूर्ण नियम वाचा.
पैसे कधी आणि कसे मिळतात?
अर्ज मंजूर झाल्यावर रक्कम थेट तुमच्या आधार-लिंक्ड बँक खात्यात DBT (Direct Benefit Transfer) द्वारे जमा होते.
Student Buddy कडून शेवटचा सल्ला
ही योजना कुठल्याही एजंट किंवा मध्यस्थाशिवाय, पूर्णपणे मोफत अर्ज करण्याची आहे. जर कोणी "शंभर टक्के मंजुरी" च्या नावाखाली पैसे मागत असेल, तर सावध रहा. आजच तुमची कागदपत्रं तयार करा आणि MahaDBT पोर्टलवर अर्ज करा — एका संध्याकाळचं काम तुमच्या घरच्यांचा वर्षभराचा मेस-भाड्याचा ताण हलका करू शकतं.
हा लेख उपयोगी वाटला असेल, तर तुमच्या होस्टेलमधल्या मित्र-मैत्रिणींसोबत नक्की शेअर करा. कमेंटमध्ये सांगा — तुम्ही या योजनेसाठी अर्ज केला का, आणि कुठे अडचण आली?
टीप: Student Buddy ही एक स्वतंत्र शैक्षणिक माहिती वेबसाईट आहे आणि महाराष्ट्र शासन किंवा MahaDBT शी थेट संलग्न नाही. योजनेचे नियम, रक्कम आणि तारखा वेळोवेळी बदलू शकतात, त्यामुळे अर्ज करण्यापूर्वी mahadbt.maharashtra.gov.in या अधिकृत संकेतस्थळावर अद्ययावत माहिती जरूर तपासा.